Oszustwo czy zwykły dług? Kiedy niewykonanie umowy staje się przestępstwem

Nie każda nieudana transakcja, opóźniona płatność czy niewykonana umowa oznacza popełnienie oszustwa. Zawiadomienia składane na podstawie art. 286 § 1 Kodeksu karnego często dotyczą sporów, które w rzeczywistości mogą mieć charakter cywilny. Aby można było mówić o odpowiedzialności karnej, konieczne jest wykazanie szkody po stronie pokrzywdzonego, ale również określonego sposobu działania i zamiaru sprawcy. Szczególne znaczenie ma odpowiedź na pytanie, co osoba zawierająca transakcję wiedziała i planowała w chwili uzyskania pieniędzy, towaru lub innego świadczenia.

Na czym polega oszustwo z art. 286 Kodeksu karnego?

Zgodnie z art 286 kk oszustwo polega na doprowadzeniu innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem przez wprowadzenie jej w błąd, wykorzystanie błędu albo wykorzystanie niezdolności do należytego pojmowania podejmowanego działania. Sprawca musi przy tym działać w celu osiągnięcia korzyści majątkowej dla siebie lub innej osoby. Za przestępstwo w typie podstawowym grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.

Do przypisania odpowiedzialności konieczne jest więc ustalenie kilku elementów. Pokrzywdzony musi podjąć decyzję majątkową, na przykład przekazać pieniądze, wydać towar lub udzielić pożyczki. Decyzja ta musi być niekorzystna, a jej podjęcie powinno pozostawać w związku z błędem wywołanym lub wykorzystanym przez sprawcę. Sam fakt, że ktoś stracił pieniądze, nie wystarcza jeszcze do uznania, że doszło do oszustwa.

Wprowadzenie w błąd może polegać na przekazaniu nieprawdziwych informacji, ale także na zatajeniu istotnych okoliczności. Przykładem może być sprzedaż towaru, którego sprzedający w rzeczywistości nie posiada, posługiwanie się fałszywymi dokumentami lub zapewnianie o możliwości wykonania umowy mimo wiedzy o tym, że jest to nierealne. Każdą sprawę należy jednak oceniać indywidualnie, z uwzględnieniem całego przebiegu transakcji.

Kiedy zamiar oszustwa ma decydujące znaczenie?

Oszustwo jest przestępstwem umyślnym. Oznacza to, że nie wystarczy ustalić, iż umowa nie została wykonana, a druga strona poniosła stratę. Trzeba również wykazać, że sprawca, działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, już w chwili podejmowania transakcji chciał doprowadzić pokrzywdzonego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie go w błąd lub wykorzystanie jego błędu.

Dlatego szczególnego znaczenia nabiera moment zawarcia umowy, przyjęcia zamówienia, pobrania zaliczki czy otrzymania pożyczki. Późniejsze problemy finansowe, utrata kontrahenta, opóźnienia w dostawie lub inne nieprzewidziane okoliczności mogą prowadzić do niewykonania zobowiązania, ale same w sobie nie dowodzą, że od początku istniał zamiar oszustwa. Na rzeczywiste intencje mogą wskazywać dokumenty i działania podejmowane przed oraz po zawarciu transakcji.

Oszustwo a niewykonanie umowy lub zwykły dług

Granica między oszustwem a zwykłym sporem cywilnym często zależy właśnie od tego, jaki zamiar towarzyszył stronie w chwili zawierania umowy. Jeżeli przedsiębiorca rzeczywiście zamierzał wykonać zobowiązanie, podjął przygotowania i poniósł związane z tym koszty, a następnie z przyczyn od niego niezależnych nie wywiązał się z umowy, jego zachowanie nie musi oznaczać odpowiedzialności karnej. Pokrzywdzony może nadal dochodzić swoich roszczeń, ale właściwą drogą może być postępowanie cywilne.

Na możliwość popełnienia oszustwa mogą natomiast wskazywać takie okoliczności, jak:

• posługiwanie się fałszywymi danymi lub dokumentami,
• pobieranie pieniędzy od wielu osób za nieistniejący towar,
• ukrywanie znanych przeszkód uniemożliwiających wykonanie umowy,
• natychmiastowe zerwanie kontaktu po otrzymaniu pieniędzy.

Istotne znaczenie może mieć również powtarzalny sposób działania wobec kolejnych pokrzywdzonych.

Z drugiej strony o braku zamiaru oszustwa mogą świadczyć wcześniejsze prawidłowo wykonane transakcje, częściowe wykonanie zobowiązania, zakup towaru przeznaczonego dla klienta, kontaktowanie się z drugą stroną i informowanie jej o pojawiających się problemach, czy rzeczywiste próby zwrotu pieniędzy. Żadna z tych okoliczności nie przesądza jednak samodzielnie o wyniku sprawy. Liczy się całość materiału dowodowego oraz chronologia zdarzeń.

Jak bronić się przed zarzutem oszustwa i jakie dowody mają znaczenie?

W sprawie o oszustwo duże znaczenie mają dowody pozwalające odtworzyć rzeczywisty przebieg transakcji i ustalić, jakie zamiary towarzyszyły podejrzanemu. Przydatne mogą być umowy, faktury, potwierdzenia przelewów, korespondencja e-mailowa i wiadomości, dokumenty dotyczące zakupu towaru, kontaktów z dostawcami czy poniesionych kosztów. Istotne bywają także dowody częściowego wykonania umowy oraz wcześniejszej prawidłowej współpracy między stronami.

Szczególną ostrożność warto zachować podczas pierwszych czynności procesowych. Przed złożeniem wyjaśnień należy ustalić, co dokładnie jest przedmiotem zarzutu, jaka informacja miała wprowadzić pokrzywdzonego w błąd i na jakich dowodach opiera się prokuratura.

Podejrzany ma prawo odmówić składania wyjaśnień lub odpowiedzi na poszczególne pytania. Pochopne przedstawienie wersji zdarzeń bez analizy dokumentów może później utrudnić obronę, zwłaszcza gdy kolejne wyjaśnienia będą odbiegać od pierwszego protokołu.

Nie należy również usuwać wiadomości, przerabiać dokumentów ani próbować uzgadniać wersji zdarzeń z innymi uczestnikami sprawy. Takie działania mogą pogorszyć sytuację procesową. Większe znaczenie ma zabezpieczenie pełnej dokumentacji i przedstawienie spójnej chronologii wydarzeń, pokazującej, co działo się przed zawarciem umowy, w trakcie jej realizacji oraz po pojawieniu się problemów.

O odpowiedzialności za oszustwo nie decyduje sam brak zapłaty, niespłacenie pożyczki czy niewykonanie umowy. Konieczne jest wykazanie, że sprawca działał w celu osiągnięcia korzyści majątkowej i doprowadził pokrzywdzonego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie go w błąd lub wykorzystanie jego błędu. Dlatego w sprawach prowadzonych na podstawie art. 286 Kodeksu karnego szczególnie ważne są zamiar istniejący w chwili zawierania transakcji, treść przekazywanych informacji oraz dokumenty pokazujące rzeczywisty przebieg współpracy. Właściwa ocena tych okoliczności pozwala odróżnić przestępstwo od sporu, który powinien zostać rozstrzygnięty na drodze cywilnej.

Kancelaria Adwokacka dr Aleksandra Rychlewska-Hotel z Krakowa zajmuje się wyłącznie prawem karnym: obroną w sprawach karnych, karnych gospodarczych i skarbowych oraz sprawach korupcyjnych. Adwokat ma stopień doktora nauk prawnych z prawa karnego i każdą sprawą zajmuje się osobiście, od postępowania przygotowawczego po proces przed sądem. Kancelaria mieści się przy Rynku Dębnickim w Krakowie, a spotkania odbywają się stacjonarnie lub zdalnie. Kontakt: [email protected], +48 576 631 448, www.karh.pl.