Gliwice mają 750 lat? Dokument zmienia historię miejskiego jubileuszu

Na miejskim torcie można byłoby zapalić 750 świeczek, ale nie za założenie Gliwic. Chodzi o pierwszą pewną pisemną wzmiankę o mieście, która pojawiła się w 1276 roku. Przez dekady jubileusze obchodzono jednak według innej daty, utrwalonej jeszcze w czasach PRL. Historia Gliwic nie daje jednej prostej odpowiedzi, ale pozwala wskazać rocznicę najlepiej potwierdzoną źródłami.

• Zaginiony dokument pozostawił po sobie historyczną lukę
• Skąd wzięła się wcześniejsza data 1250 roku
• Rynek i szlaki handlowe dały początek miejskiemu życiu

Zaginiony dokument pozostawił po sobie historyczną lukę

Nie zachował się akt lokacyjny Gliwic, dlatego dokładnego roku założenia miasta nie da się dziś wskazać. Historycy przyjmują, że lokacja mogła nastąpić między 1260 a 1276 rokiem. Jedna z hipotez wiąże ją z rokiem 1254, gdy prawa miejskie otrzymał Bytom. W średniowieczu często lokowano kilka ośrodków w podobnym czasie.

Za najwcześniejszą możliwą datę uznaje się także rok 1260. Wtedy książę Władysław cofnął prawa miejskie Sławięcicom. To wydarzenie mogło mieć związek z założeniem Gliwic, ale nie ma wystarczających dowodów, by traktować tę datę jako pewny początek dziejów miasta.

Pierwsze bezsporne potwierdzenie miejskiego statusu pochodzi z dokumentu wystawionego 15 czerwca 1276 roku. Piotr ze Sławikowa sprzedał wówczas rycerzowi wieś Sobiszowice, określoną jako miejscowość położona w pobliżu miasta Gliwice. W łacińskim dokumencie zapisano sformułowanie „quae iacet circa civitatem Glivicensis”. To właśnie ten zapis potwierdza, że Gliwice miały już wtedy prawa miejskie.

Dyrektor Muzeum w Gliwicach Leszek Jodliński zwraca uwagę, że wcześniejsze jubileusze oparto na błędnym założeniu.

„Jako ewentualną datę rocznicową można uznać rok 1276, czyli datę pierwszej wzmianki o Gliwicach jako o mieście”.

Z tej perspektywy 750-lecie pierwszej pisemnej wzmianki przypada na 2026 rok. Nie oznacza to jednak, że właśnie wtedy Gliwice zostały założone. To rocznica dokumentu, który po raz pierwszy bez wątpliwości określa je jako miasto – i dlatego jest bezpieczniejszym punktem odniesienia niż domniemane daty lokacji.

Skąd wzięła się wcześniejsza data 1250 roku

Zamieszanie zaczęło się w 1950 roku. Ówczesne władze przyjęły, że Gliwice założono w 1250 roku, a następnie zorganizowały obchody 700-lecia miasta. Według Leszka Jodlińskiego nie odpowiadało to ustaleniom historycznym, ponieważ w tym czasie wiadomo było już, że Bytom otrzymał prawo magdeburskie w 1254 roku, a Gliwice nie mogły powstać wcześniej niż ten ośrodek.

„Ogłoszone wówczas obchody 700-lecia Gliwic nie miały nic wspólnego z faktami” – ocenia dyrektor Muzeum w Gliwicach.

Data przyjęta w okresie PRL wpłynęła później na kolejne wyliczenia. Stąd wzięło się świętowane w 2000 roku 750-lecie, choć znacznie mocniejsze potwierdzenie źródłowe dotyczy roku 1276. Dla mieszkańców oznacza to przede wszystkim konieczność rozróżnienia dwóch wydarzeń: nieznanej dokładnie lokacji oraz pierwszej zachowanej wzmianki o mieście.

Rynek i szlaki handlowe dały początek miejskiemu życiu

Gliwice powstały w miejscu, przez które przebiegały szlaki handlowe. Wraz z rozwojem ośrodka wytyczono Rynek i rozpoczęto organizowanie przestrzeni miejskiej. Wokół placu stawiano drewniane domy kryte strzechą lub gontem, a na przełomie XIII i XIV wieku pośrodku Rynku stanęła pierwsza drewniana siedziba władz.

Nie było jeszcze zamku ani kamiennych murów. Osadę zabezpieczały wał ziemny, drewniana palisada i fosa. Mieszkańcy zajmowali się między innymi szewstwem, kowalstwem, tkactwem i piwowarstwem. Na Rynku sprzedawano sukno, skóry, sól oraz śledzie. Uprawiano również ziemię i hodowano zwierzęta.

Przyjęcie prawa magdeburskiego oznaczało, że mieszkańcy podlegali własnemu sądowi, któremu przewodzili wójt i ławnicy. Życie miasta obejmowało także sprawy religijne. Dokument z 11 listopada 1279 roku poświadcza istnienie parafii w miejscu dzisiejszego kościoła Wszystkich Świętych oraz urzędowanie proboszcza Henryka.

W historii Gliwic pozostaje więc pewna luka dotycząca samego aktu lokacji, ale nie brakuje dowodu na ich miejski status. Rok 1276 nie rozstrzyga, kiedy dokładnie powstały Gliwice. Pokazuje za to, że 750 lat temu funkcjonowały już jako miasto.

na podstawie: Urząd Miejski w Gliwicach.